Vegan mataræði; Betri heilsa, góð árhrif á umhverfið og ábyrg neysla í ljósi rannsókna
Vegan mataræði hefur á undanförnum árum orðið sífellt vinsælla, bæði hér á landi og víða um heim. Orsakir þess eru fjölbreyttar og tengjast meðal annars umhverfisvernd, siðferðilegum viðhorfum til dýravelferðar og heilsufarslegum ávinningi. Vegan mataræði byggir á því að útiloka allar dýraafurðir, þar á meðal kjöt, fisk, mjólkurvörur, egg og oft einnig hunang. Þó að slíkt mataræði geti haft marga kosti fyrir heilsu og umhverfi, er einnig mikilvægt að huga að mögulegum næringarskorti og tryggja að fæðuinntaka sé vel skipulögð.
Í þessari grein verður fjallað um helstu kosti vegan mataræðis, hvaða atriði þarf að varast og hvað rannsóknir segja um áhrif þess á heilsu og samfélag.
Kostir vegan mataræðis
Ein helsta ástæða þess að fólk velur vegan mataræði er sú að það hefur jákvæð áhrif á heilsu. Rannsóknir hafa sýnt að veganar eru í minni hættu á að þróa með sér ýmsa lífsstílstengda sjúkdóma, svo sem hjarta- og æðasjúkdóma, sykursýki af tegund 2 og ákveðnar tegundir krabbameina (Craig, 2009).
Mataræði sem byggir á ríkulegri neyslu á grænmeti, ávöxtum, heilkorni, baunum og hnetum inniheldur mikið af trefjum, vítamínum og steinefnum, en lítið af mettaðri fitu og kólesteróli (Le & Sabaté, 2014). Þar að auki getur veganismi stuðlað að lægra líkamsþyngdarstuðli og bættum blóðfitugildum (Dinu et al., 2017).
Vegan mataræði hefur einnig verið tengt minni hættu á sykursýki af tegund 2. Samkvæmt American Diabetes Association (2019) getur jurtafæði hjálpað til við að bæta insúlínnæmi og stjórna blóðsykri, sérstaklega ef mataræðið byggir á heilkornum, grænmeti, ávöxtum og belgjurtum.
Auk heilsufarslegs ávinnings hefur veganismi veruleg áhrif á umhverfið. Framleiðsla dýraafurða krefst mun meiri orku, vatns og lands en ræktun jurta, auk þess sem hún stuðlar að aukinni losun gróðurhúsalofttegunda (Poore & Nemecek, 2018).
Með því að velja vegan mataræði getur fólk því dregið úr kolefnisspori sínu og stuðlað að sjálfbærari neyslu.
Hvað ber að varast?
Þrátt fyrir marga kosti fylgja vegan mataræði einnig ákveðnar áskoranir. Mikilvægt er að vanda val á fæðutegundum til að fyrirbyggja næringarskort. Vegan fæðið getur skort ákveðin næringarefni, svo sem B12-vítamín, D-vítamín, járn, sink, kalk og omega-3 fitusýrur (Melina et al., 2016). B12-vítamín finnst aðallega í dýraafurðum og því þurfa veganar að taka inn bætiefni eða neyta matvæla sem eru styrkt með B12. Sama á við um D-vítamín, sérstaklega á norðlægum slóðum þar sem sólarljós er takmarkað hluta ársins.
Járn úr plönturíkinu er síður aðgengilegt fyrir líkamann en járn úr dýraafurðum, og því ætti að neyta C-vítamínríkra fæðutegunda samhliða járngjöfum til að auðvelda upptöku (Craig, 2009). Omega-3 fitusýrur, sérstaklega EPA og DHA, eru einnig algengari í fiski en í jurtafæði. Þó að hægt sé að fá ALA úr chia-fræjum, hörfræjum og valhnetum, getur verið gagnlegt að taka þörungabætiefni til að tryggja nægilegt magn (Craig, 2009).
Einnig þarf að huga að inntöku kalks og omega-3 fitusýra, til dæmis með því að borða grænt laufgrænmeti, möndlur og chia- eða hörfræ (Melina et al., 2016).
Ábyrg neysla og íslenskt samhengi
Á Íslandi hefur framboð af vegan vörum aukist mikið á síðustu árum. Það auðveldar fólki að velja fjölbreytt og næringarríkt fæði. Þó er mikilvægt að hafa í huga að unnar vegan vörur geta innihaldið mikið af sykri, salti og óhollri fitu, og því er best að byggja mataræðið á óunnum eða lítið unnum matvælum (Le & Sabaté, 2014).
Að lokum er mikilvægt að vegan mataræði sé fjölbreytt og byggt á næringarríkum mat en ekki eingöngu unnum vegan vörum þar sem sum vegan matvæli á markaði eru gjörunnin, sem getur dregið úr heilsufarslegum ávinningi.
Íslenskt veðurfar og landslag hafa frá fornu fari mótað matarvenjur þjóðarinnar, en nú er auðveldara en nokkru sinni fyrr að nálgast fjölbreytt hráefni. Það eru margir kostir við það að velja hollt og vel samsett vegan mataræði, bæði fyrir heilsuna, dýraverndi og umhverfið.
Að lokum er rétt að hafa í huga að engin ein leið hentar öllum, og best er að velja mataræði sem samræmist persónulegum þörfum og lífsstíl.
Niðurlag
Vegan mataræði getur verið mjög hollt og haft jákvæð áhrif á heilsu, dregið úr hættu á hjarta- og æðasjúkdómum og stuðlað að betri blóðsykurstjórnun. Einnig hefur það jákvæð áhrif á umhverfið. Hins vegar þarf að huga sérstaklega að næringarefnum eins og B12, járni, omega-3 fitusýrum og próteinum til að forðast skort. Með góðu skipulagi og fjölbreyttu fæðuvali getur vegan mataræði verið bæði næringarríkt og sjálfbært.
Vegan mataræði getur verið hollt, umhverfisvænt og siðferðilega réttlætanlegt val, ef rétt er að staðið að málum. Mikilvægt er að afla sér þekkingar á næringarþörfum og velja fjölbreyttar fæðutegundir til að tryggja jafnvægi í mataræðinu. Með ábyrgri neyslu og upplýstri ákvörðun getur veganismi stuðlað að betri heilsu og sjálfbærari framtíð.
Eylíf heilsuvörurnar
Eylíf heilsuvörurnar innihalda hrein íslensk gæðahráefni og eru þau í aðalhlutverki í vörunum. Engin aukaefni eru í vörunum og við styrkjum blöndurnar með ýmsum vítamínum til að innihaldið nýtist sem best. Hráefnin koma frá sjálfbærum auðlindum Íslands. Eylíf heilsuvörurnar eru framleiddar á Grenivík með GMP gæðastaðli. 
Active JOINTS er sérhönnuð blanda sem inniheldur íslensk næringarefni einnig með margra ára rannsóknir að baki með kalsíum, magnesíum og D-vítamín sem sýna fram á góð áhrif fyrir liði, bein og tennur.
Stronger BONES inniheldur uppbyggjandi næringarefni með margra ára rannsóknir að baki sem sýna fram á virkni fyrir beinauppbyggingu. Þau eru m.a. kalsíum, mangan, C og D-vítamín. Því er svo við að bæta að í báðum þessum vörum eru íslenskir kalkþörungar hafa leitt í ljós skv. rannsóknum að þeir vinna að því að styrkja beinin, eru bólguhamlandi og vinna gegn beinþynningu. Íslensku kalkþörungarnir eru svo magnaðir að þeir innihalda 74 stein- og snefilefni frá náttúrunnar hendi. Hægt er að skoða þá nánar
hér.
Smoother SKIN & HAIR frá Eylíf inniheldur íslensk hráefni ss. kollagen sem er unnið úr þorskroði, ásamt astaxanthin (smáþörungar). GeoSilica kísillinn og góð blöanda af vítamín og steinefnum sem eru nærandi og rakagefandi og hafa sannað ágæti sitt fyrir húð, hár og neglur.
Góð reynsla er komin á notkun Smoother SKIN & HAIR frá Eylíf og má lesa þær hér á
síðunni.
Happier GUTS örvar meltingarstarfsemi og nærir þarmaflóruna. Happier GUTS inniheldur fjögur íslensk gæðahráefni s.s. kítósan, kalkþörunga, kísil frá GeoSilica og fjallagrös. Öll þessi efni hafa staðfesta verkun með rannsóknum og við styrkjum blönduna með meltingarensímum, C vítamíni og snefilefnunum sinki, króm og joði.
Stronger LIVER styrkir lifrarstarfsemina og nærir þarmaflóruna. Stronger LIVER inniheldur einnig fjögur íslensk gæðahráefni s.s. kítósan, kalkþörunga, kísil frá GeoSilica og ætihvönn sem hefur verið notuð við meltingatruflunum frá örófi alda. Við styrkjum blönduna með kólín, mjólkurþistli og C vítamíni, sem einnig hafa þekkt áhrif til hins betra á meltinguna. Kólín hefur samþykkta heilsufullyrðingu frá Evrópsku matvælaöryggisstofnunni (EFSA) um að stuðla að eðlilegri starfsemi lifrar.
Reynslusögur af öllum vörum má finna hér.
Heimildir
- Craig, W. J. (2009). Health effects of vegan diets. The American Journal of Clinical Nutrition, 89(5), 1627S-1633S.
- Dinu, M., Abbate, R., Gensini, G. F., Casini, A., & Sofi, F. (2017). Vegetarian, vegan diets and multiple health outcomes: A systematic review with meta-analysis of observational studies. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 57(17), 3640-3649.
- Le, L. T., & Sabaté, J. (2014). Beyond meatless, the health effects of vegan diets: Findings from the Adventist cohorts. Nutrition, 30(7-8), 613-618.
- Melina, V., Craig, W., & Levin, S. (2016). Position of the Academy of Nutrition and Dietetics: Vegetarian diets. Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics, 116(12), 1970-1980.
- Poore, J., & Nemecek, T. (2018). Reducing food’s environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992.
- American Diabetes Association. (2019). Lifestyle management: Standards of medical care in diabetes—2019. Diabetes Care, 42(Suppl. 1), S46–S60.
