Sjálfsofnæmi, orsakir og einkenni

Hvað er sjálfsofnæmi og hvað veldur því?

Sjálfsofnæmi er hugtak sem notað er til að lýsa ástandi þar sem ónæmiskerfi líkamans ræðst gegn eigin frumum og vefjum. Í stað þess að þekkja og ráðast aðeins á utanaðkomandi sýkla, eins og bakteríur og veirur, fer ónæmiskerfið að líta á eigin líkamshluta sem ókunnuga eða hættulega. Þetta getur leitt til ýmissa sjúkdóma sem kallast sjálfsofnæmissjúkdómar, þar sem líkaminn skaðar sjálfan sig (Davidson et al., 2018; Rose & Mackay, 2014). Ástæður fyrir sjálfsofnæmi eru margþættar og oft samverkandi. Ekki er vitað nákvæmlega af hverju ónæmiskerfið fer að snúast gegn eigin líkama, en ýmsar kenningar eru uppi (Fairweather & Rose, 2004).

Skilningur er mikilvægur á sjálfsofnæmissjúkdómum og rótum þeirra. Hér verður fjallaðu helstu orsakir sjálfsofnæmis.

Erfðir og ættgengi

Erfðir gegna því stóru hlutverki. Það er vel þekkt að sjálfsofnæmissjúkdómar eru algengari hjá sumum fjölskyldum en öðrum. Erfðaþáttur er ein af kenningunum, en þó ekki nægilega sterkur þáttur einn og sér, heldur þarf oft umhverfisáreiti til að kveikja sjúkdómsferlið. Þekkt eru ákveðin gen sem auka líkur á ýmsum sjálfsofnæmissjúkdómum, til dæmis HLA-genin sem stjórna mótefnavakaþekju frumna. Samt sem áður er arfgerð ein og sér sjaldan nóg til að valda sjúkdómnum; umhverfisþættir koma einnig við sögu (Cooper et al., 2009).

Umhverfisáhrif

Ytri áhrifaþættir geta haft áhrif á hvort sjálfsofnæmissjúkdómur brýst út. Eiturefni í umhverfi, streita og ákveðin lyf geta einnig virkað sem kveikjur. Það má nefna sýkingar, streitu, ákveðin lyf, hormónabreytingar og jafnvel mataræði. Sumir telja að hreinlæti nútímans, þar sem ónæmiskerfið fær síður að æfa sig á sýklum, geti aukið líkur á sjálfsofnæmi. Þetta er stundum kallað "hreinlætiskenningin" og hefur verið rannsökuð í samhengi við aukningu á sjálfsofnæmissjúkdómum á Vesturlöndum (Okada et al., 2010). Sýkingar, sérstaklega veirusýkingar, geta ýtt undir sjálfsofnæmisviðbrögð með því að breyta tjáningu frumna eða valda svokölluðum líkingarmótefnavökum (molecular mimicry) þar sem ónæmiskerfið ruglar saman eigin vefjum og veirum.

Ójafnvægi í ónæmiskerfinu

Ónæmiskerfið er flókið og viðkvæmt jafnvægiskerfi. Ef það raskast, til dæmis vegna erfðabreytileika eða álags, getur það farið að framleiða mótefni gegn eigin frumum. Þetta eru svokölluð sjálfsmótefni. Dæmi um slíkt eru mótefni gegn insúlínframleiðandi frumum í brisi, sem valda sykursýki af gerð 1, eða mótefni gegn liðhimnu í liðum, sem valda iktsýki (Rose & Mackay, 2014).

Áhrif kyns og aldurs

Sjálfsofnæmissjúkdómar eru algengari hjá konum en körlum.Hormón gegna mikilvægu hlutverki, sem sést á því að konur eru mun líklegri en karlar til að þróa sjálfsofnæmissjúkdóma. Estrógen virðist hafa áhrif á ónæmissvörun og getur aukið bólgusvörun sem á þátt í þróun sjúkdómsins. Þetta bendir til að hormón, sérstaklega kynhormón, geti haft áhrif á myndun sjálfsofnæmis. Sjúkdómarnir koma oft fram á barneignaaldri, en geta þó komið hvenær sem er á ævinni (Fairweather & Rose, 2004).

Algengir sjálfsofnæmissjúkdómar

• Sykursýki af gerð 1 (Davidson et al., 2018)
• Iktsýki (liðagigt) (Rose & Mackay, 2014)
• Rauðir úlfar (SLE) (Cooper et al., 2009)
• Skjaldkirtilssjúkdómar (t.d. Hashimoto og Graves-sjúkdómur) (Davidson et al., 2018)
• MS sjúkdómurinn (Fjölsklerosis) (Okada et al., 2010)

Einkenni og greining

Einkenni sjálfsofnæmissjúkdóma eru mjög breytileg og ráðast af því hvaða líffæri verða fyrir skemmdum. Algeng einkenni eru:

• Þreyta
• Vefjaverkir
• Bólgur í liðum
• Húðútbrot
• Hiti eða almenn veikindi

Greining byggir á samspili sjúkrasögu, blóðrannsókna (t.d. sjálfsmótefni eins og ANA), myndgreininga og stundum lífsýna.

Meðferð

Meðferð beinist yfirleitt að því að draga úr virkni ónæmiskerfisins og bæla bólgu. Algengustu meðferðirnar eru:

• Barksterar
• Ónæmisbælandi lyf (t.d. methotrexate, azathioprine)
• Líftæknilyf sem beinast að sértækum sameindum ónæmiskerfisins, t.d. TNF-hemlum og IL-hemlum
• Lífsstílsbreytingar, meðal annars regluleg hreyfing, næringarrík fæða og streitustjórnun

Markmið meðferðar er að ná sjúkdómnum í sjúkdómshlé og koma í veg fyrir langvarandi vefjaskemmdir.

Niðurlag

Það er mikilvægt að rannsaka áfram rætur sjálfsofnæmis til að bæta lífsgæði þeirra sem við sjálfsofnæmis sjúkdómana glíma. Sjálfsofnæmissjúkdómar er flókið fyrirbæri þar sem margir þættir spila saman.Það eru samvirkni erfða, umhverfis og líffræðilegra þátta.Góð þekking á orsakavöldum getur hjálpað til við að greina sjúkdómana fyrr og finna viðeigandi meðferðir. Ef ónæmiskerfið verður fyrir langvarandi og miklu álagi eða áreiti og jafnvægið tapast, geta afleiðingarnar orðið miklar. Þótt engin lækning sé til í dag hafa meðferðir framfarast verulega og einstaklingsmiðuð lyfjameðferð gerir mörgum kleift að lifa eðlilegu lífi. Mikilvægt er að halda áfram rannsóknum á orsökum og ferlum sjálfsofnæmis til að bæta greiningu og meðferð enn frekar. (Davidson et al., 2018; Fairweather & Rose, 2004).

Eylíf heilsuvörurnar innihalda hrein íslensk gæðahráefni og eru þau í aðalhlutverki í vörunum. Engin aukaefni eru í vörunum og við styrkjum blöndurnar með ýmsum vítamínum til að innihaldið nýtist sem best. Hráefnin koma frá sjálfbærum auðlindum Íslands. Eylíf heilsuvörurnar eru framleiddar á Grenivík með GMP gæðastaðli.

Active JOINTS  er sérhönnuð blanda sem inniheldur íslensk næringarefni einnig með margra ára rannsóknir að baki með kalsíum, magnesíum og D-vítamín sem sýna fram á góð áhrif fyrir liði, bein og tennur. Stronger BONES inniheldur uppbyggjandi næringarefni með margra ára rannsóknir að baki sem sýna fram á virkni fyrir beinauppbyggingu. Þau eru m.a. kalsíum, mangan, C og D-vítamín. Því er svo við að bæta að í báðum þessum vörum eru íslenskir kalkþörungar hafa leitt í ljós skv. rannsóknum að þeir vinna að því að styrkja beinin, eru bólguhamlandi og vinna gegn beinþynningu. Íslensku kalkþörungarnir eru svo magnaðir að þeir innihalda 74 stein- og snefilefni frá náttúrunnar hendi. Hægt er að skoða þá nánar hér. Smoother SKIN & HAIR frá Eylíf inniheldur íslensk hráefni ss.  kollagen sem er unnið úr þorskroði, ásamt astaxanthin (smáþörungar). GeoSilica kísillinn og góð blöanda af vítamín og steinefnum sem eru nærandi og rakagefandi og hafa sannað ágæti sitt fyrir húð, hár og neglur.  Góð reynsla er komin á notkun Smoother SKIN & HAIR frá Eylíf og má lesa þær hér á síðunni. Happier GUTS örvar meltingarstarfsemi og nærir þarmaflóruna. Happier GUTS inniheldur fjögur íslensk gæðahráefni s.s. kítósan, kalkþörunga, kísil frá GeoSilica og fjallagrös. Öll þessi efni hafa staðfesta verkun með rannsóknum og við styrkjum blönduna með meltingarensímum, C vítamíni og snefilefnunum sinki, króm og joði. Stronger LIVER styrkir lifrarstarfsemina og nærir þarmaflóruna. Stronger LIVER inniheldur einnig fjögur íslensk gæðahráefni s.s. kítósan, kalkþörunga, kísil frá GeoSilica og ætihvönn sem hefur verið notuð við meltingatruflunum frá örófi alda. Við styrkjum blönduna með kólín, mjólkurþistli og C vítamíni, sem einnig hafa þekkt áhrif til hins betra á meltinguna. Kólín hefur samþykkta heilsufullyrðingu frá Evrópsku matvælaöryggisstofnunni (EFSA) um að stuðla að eðlilegri starfsemi lifrar.

Heimildir

• Cooper, G. S., Bynum, M. L., & Somers, E. C. (2009). Recent insights in the epidemiology of autoimmune diseases: Improved prevalence estimates and understanding of clustering of diseases. Journal of Autoimmunity, 33(3-4), 197–207. [URL]
• Davidson, A., Diamond, B., & Theofilopoulos, A. N. (2018). Autoimmunity: Physiology and Disease (5. útgáfa). Elsevier.
• Fairweather, D., & Rose, N. R. (2004). Women and autoimmune diseases. Emerging Infectious Diseases, 10(11), 2005–2011. [URL]
• Okada, H., Kuhn, C., Feillet, H., & Bach, J. F. (2010). The ‘hygiene hypothesis’ for autoimmune and allergic diseases: An update. Clinical & Experimental Immunology, 160(1), 1–9. [URL]
• Rose, N. R., & Mackay, I. R. (2014). The Autoimmune Diseases (5. útgáfa). Academic Press.
• American Autoimmune Related Diseases Association. (2023). Autoimmune disease list. https://www.aarda.org
• Rose, N. R., & Mackay, I. R. (Eds.). (2019). The autoimmune diseases (6th ed.). Academic Press.
• Davidson, A., & Diamond, B. (2017). Autoimmune diseases. New England Journal of Medicine, 378(3), 256–268. https://doi.org/10.1056/NEJMra150249
• Fujinami, R. S., von Herrath, M. G., Christen, U., & Whitton, J. L. (2006). Molecular mimicry, bystander activation, or viral persistence: Infections and autoimmune disease. Clinical Microbiology Reviews, 19(1), 80–94. https://doi.org/10.1128/CMR.19.1.80-94.2006