Glútenóþol hjá börnum og fullorðnum; einkenni, greining og meðferð
Þessi grein fjallar um einkenni, greiningu og meðferð glútenóþols hjá börnum og fullorðnum, auk þess að varpa ljósi á vísindalegar rannsóknir á þessu sviði.
Glútenóþol er vaxandi heilsufarsvandamál sem hefur áhrif á fjölmarga einstaklinga um allan heim, bæði börn og fullorðna. Til eru ýmsar tegundir óþols gagnvart glúteni, þar á meðal glútenóþol (e. non-celiac gluten sensitivity), glútenofnæmi og glútentengdir meltingarsjúkdómar eins og glútenóþol án ofnæmis og glútenofnæmi.
Glútenóþol, einnig kallað glútenóþolsjúkdómur (e
.celiac disease
), er sjálfsofnæmissjúkdómur sem hefur áhrif á meltingarkerfið og getur haft víðtæk áhrif á heilsu bæði barna og fullorðinna. Sjúkdómurinn stafar af ofnæmisviðbrögðum líkamans við glúteni, próteini sem finnst meðal annars í hveiti, rúgi og byggi. Þegar einstaklingur með glútenóþol neytir glútens ræðst ónæmiskerfið á slímhúð smáþarmanna, sem getur leitt til skemmda á þarmatotum og skertrar upptöku næringarefna.
Hvað er glútenóþol?
Orsakir glútenóþols eru enn ekki að fullu ljósar, en talið er að erfðir, umhverfisþættir og samsetning örveruflóru í meltingarvegi geti haft áhrif á þróun þess.
Glúten er prótein sem finnst í korni eins og hveiti, rúgi og byggi. Hjá sumum einstaklingum bregst ónæmiskerfið við glúteni með óeðlilegum hætti, sem leiðir til ýmissa einkenna. Glútenóþol er ekki það sama og glútenofnæmi (e. celiac disease), þar sem ekki myndast mótefni sem skemma slímhúð þarma.
Glútenóþol er langvinnur sjálfsofnæmissjúkdómur sem krefst ævilangs glútenlauss mataræðis. Sjúkdómurinn er erfðatengdur og algengari hjá einstaklingum sem bera ákveðin gen, sérstaklega HLA-DQ2 og HLA-DQ8 (Lebwohl et al., 2018). Þó genin séu nauðsynleg forsenda eru þau ekki ein og sér nægileg til að sjúkdómurinn þróist, sem bendir til þess að umhverfisþættir spili einnig hlutverk.
Einkenni glútenóþols hjá börnum
Einkenni glútenóþols hjá börnum koma oft fram snemma á ævinni, gjarnan eftir að glúten er innleitt í mataræði. Algeng einkenni eru niðurgangur, uppþemba, kviðverkir, slök þyngdaraukning og vaxtartöf (Hill et al., 2016). Sum börn geta einnig verið óróleg, þreytt eða pirruð. Í sumum tilvikum eru einkennin óljós eða óhefðbundin, til dæmis járnskortur, tannskemmdir eða húðútbrot (e.dermatitis herpetiformis). Vegna þess hve einkenni geta verið mismunandi er mikilvægt að greina glútenóþol snemma, þar sem ómeðhöndlaður sjúkdómur getur haft áhrif á vöxt, beinþroska og almenna heilsu barnsins. Þessi einkenni geta verið óljós og því getur greining verið flókin, sérstaklega þar sem þau skarast við önnur meltingarvandamál. Samkvæmt rannsóknum (Catassi et al., 2017) er mikilvægt að útiloka glútenofnæmi og hveitiofnæmi áður en glútenóþol er greint.
Einkenni glútenóþols hjá fullorðnum
Hjá fullorðnum getur glútenóþol þróast á hvaða aldri sem er, jafnvel þótt engin einkenni hafi verið til staðar í æsku. Einkenni hjá fullorðnum eru oft fjölbreyttari og geta verið bæði meltingartengd og almenn. Algeng einkenni eru kviðverkir, uppþemba, niðurgangur eða hægðatregða, en einnig þreyta, höfuðverkur, liðverkir, blóðleysi, beinþynning og þunglyndi (Rubio-Tapia et al., 2013). Að auki geta komið fram einkenni eins og liðverkir, depurð og höfuðverkir. Rannsóknir benda til þess að glútenóþol hjá fullorðnum geti haft veruleg áhrif á lífsgæði og daglegt líf, sérstaklega ef greining og meðferð dragast á langinn (Volta et al., 2015).
Vegna þess hve einkennin eru oft ósértæk getur greining dregist og sjúkdómurinn farið lengi ógreindur. Þetta eykur líkur á fylgikvillum, svo sem næringarskorti og aukinni áhættu á ákveðnum sjálfsofnæmissjúkdómum.
Greining glútenóþols
Greining glútenóþols byggist á blóðrannsóknum, oft eru tekin vefjasýni úr smáþörmum. Algengast er að mæla mótefni gegn vefjatransglútamínasa (tTG-IgA). Mikilvægt er að einstaklingur sé að neyta glútens við greiningu, þar sem glútenlaust mataræði getur falsað niðurstöður (Husby et al., 2020).
Hjá börnum með sterkar blóðrannsóknarniðurstöður og dæmigerð einkenni er stundum hægt að staðfesta greiningu án vefjasýnis, samkvæmt evrópskum leiðbeiningum.
Meðferð og líf með glútenóþol
Eina meðferðin við glútenóþoli er ævilangt, strangt glútenlaust mataræði. Það getur verið áskorun, sérstaklega fyrir börn, þar sem glúten er víða að finna í matvælum. Foreldrar og einstaklingar þurfa að vera vel upplýstir um innihald matvæla og gæta þess að fæðið sé næringarríkt. Rannsóknir sýna að glútenlaus fæði getur dregið úr einkennum og bætt lífsgæði (Volta et al., 2015).
Með því að forðast glúten jafnar slímhúð smáþarmanna sig smám saman og einkenni hverfa í flestum tilvikum. Fyrir börn getur þetta leitt til eðlilegs vaxtar og þroska, og fyrir fullorðna til bættrar líðan og minni áhættu á fylgikvillum.
Aðlögun að glútenlausu mataræði getur þó verið krefjandi, bæði félagslega og praktískt. Fræðsla, stuðningur frá næringarfræðingi og aðgangur að réttum upplýsingum skipta þar miklu máli.
Mikilvægi fræðslu og eftirfylgni og áhrif á líðan og félagslegt líf
Glútenóþol getur haft veruleg áhrif á daglegt líf, þar sem einstaklingar þurfa að forðast ákveðin matvæli og vera stöðugt vakandi fyrir innihaldi fæðunnar. Börn geta upplifað félagslega einangrun, t.d. í skóla eða á samkomum, vegna þess að þeir geta ekki neytt sömu matvæla og jafnaldrar. Mikilvægt er að veita stuðning og fræðslu til að auðvelda börnum og fjölskyldum að takast á við glútenóþol.
Regluleg eftirfylgni með heilbrigðisstarfsfólki er mikilvæg til að tryggja að mataræðið sé fullnægjandi og að næringarskortur þróist ekki. Sérstaklega þarf að fylgjast með járni, kalki, D-vítamíni og B12-vítamíni (Lebwohl et al., 2018).
Niðurlag
Glútenóþol er fjölbreytt og flókið fyrirbæri, sem er algengur sjálfsofnæmissjúkdómur og getur haft áhrif á fólk á öllum aldri. Greining er oft flókin og krefst samvinnu milli heilbrigðisstarfsmanna og fjölskyldna. Með réttri greiningu, fræðslu og stuðningi er hægt að bæta lífsgæði þeirra sem glíma við glútenóþol og tryggja að þeir fái næringarríkt og fjölbreytt fæði.
Aukin vitund um sjúkdóminn, bæði hjá heilbrigðisstarfsfólki og almenningi, er lykillinn að snemmtækri greiningu og betri lífsgæðum þeirra sem búa við glútenóþol.
Eylíf heilsuvörurnar;
Innihalda hrein íslensk gæðahráefni og eru þau í aðalhlutverki í vörunum. Engin aukaefni eru í vörunum og við styrkjum blöndurnar með ýmsum vítamínum til að innihaldið nýtist sem best. Hráefnin koma frá sjálfbærum auðlindum Íslands. Eylíf heilsuvörurnar eru framleiddar á Grenivík með GMP gæðastaðli.
Active JOINTS er sérhönnuð blanda sem inniheldur íslensk næringarefni einnig með margra ára rannsóknir að baki með kalsíum, magnesíum og D-vítamín sem sýna fram á góð áhrif fyrir liði, bein og tennur.
Stronger BONES inniheldur uppbyggjandi næringarefni með margra ára rannsóknir að baki sem sýna fram á virkni fyrir beinauppbyggingu. Þau eru m.a. kalsíum, mangan, C og D-vítamín. Því er svo við að bæta að í báðum þessum vörum eru íslenskir kalkþörungar hafa leitt í ljós skv. rannsóknum að þeir vinna að því að styrkja beinin, eru bólguhamlandi og vinna gegn beinþynningu. Íslensku kalkþörungarnir eru svo magnaðir að þeir innihalda 74 stein- og snefilefni frá náttúrunnar hendi. Hægt er að skoða þá nánar
hér.
Smoother SKIN & HAIR frá Eylíf inniheldur íslensk hráefni ss. kollagen sem er unnið úr þorskroði, ásamt astaxanthin (smáþörungar). GeoSilica kísillinn og góð blöanda af vítamín og steinefnum sem eru nærandi og rakagefandi og hafa sannað ágæti sitt fyrir húð, hár og neglur.
Góð reynsla er komin á notkun Smoother SKIN & HAIR frá Eylíf og má lesa þær hér á
síðunni.
Happier GUTS örvar meltingarstarfsemi og nærir þarmaflóruna. Happier GUTS inniheldur fjögur íslensk gæðahráefni s.s. kítósan, kalkþörunga, kísil frá GeoSilica og fjallagrös. Öll þessi efni hafa staðfesta verkun með rannsóknum og við styrkjum blönduna með meltingarensímum, C vítamíni og snefilefnunum sinki, króm og joði.
Stronger LIVER styrkir lifrarstarfsemina og nærir þarmaflóruna. Stronger LIVER inniheldur einnig fjögur íslensk gæðahráefni s.s. kítósan, kalkþörunga, kísil frá GeoSilica og ætihvönn sem hefur verið notuð við meltingatruflunum frá örófi alda. Við styrkjum blönduna með kólín, mjólkurþistli og C vítamíni, sem einnig hafa þekkt áhrif til hins betra á meltinguna. Kólín hefur samþykkta heilsufullyrðingu frá Evrópsku matvælaöryggisstofnunni (EFSA) um að stuðla að eðlilegri starfsemi lifrar.
Reynslusögur af öllum vörum má finna hér.
Heimildaskrá
Hill, I. D., et al. (2016).
Guideline for the diagnosis and treatment of celiac disease in children. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition, 63(1), 156–165. https://doi.org/10.1097/MPG.0000000000001216
Husby, S., et al. (2020).
European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition guidelines for diagnosing coeliac disease. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition, 70(1), 141–156. https://doi.org/10.1097/MPG.0000000000002497
Lebwohl, B., Sanders, D. S., & Green, P. H. R. (2018).
Coeliac disease. The Lancet, 391(10115), 70–81. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(17)31796-8
Rubio-Tapia, A., et al. (2013).
ACG clinical guidelines: Diagnosis and management of celiac disease. American Journal of Gastroenterology, 108(5), 656–676.
https://doi.org/10.1038/ajg.2013.79
Catassi, C., Alaedini, A., Bojarski, C., Bonaz, B., Bouma, G., Carroccio, A., ... & Fasano, A. (2017). The overlapping area of non-celiac gluten sensitivity (NCGS) and wheat allergy: A consensus report.
Gastroenterology, 153(5), 1234-1241. [URL]>
Volta, U., Bardella, M. T., Calabrò, A., Troncone, R., & Corazza, G. R. (2015). An Italian prospective multicenter survey on patients suspected of having non-celiac gluten sensitivity.
BMC Medicine, 12, 85. [URL]>
